Παρασκευή, 24 Μαΐου 2013

Πέντε σκέψεις για το κοινωνικό κράτος

1. Η επάρκεια του κοινωνικού κράτους κρίνεται από την επιλογή των ωφελουμένων και την πραγματική τους ανακούφιση, όχι από τα ποσά που ξοδεύονται


Πολλές φορές η συζήτηση γύρω από το κοινωνικό κράτος περιστρέφεται σε ένα νούμερο (ή τις παραλλαγές του): το ποσό που ξοδεύεται για κοινωνικές δαπάνες, είτε ως απόλυτος αριθμός είτε ως ποσοστό επί του ΑΕΠ. Ο αριθμός αυτός όμως δεν ανταποκρίνεται στην ωφέλεια που δέχονται αυτοί, προς τους οποίους το κοινωνικό κράτος θα έπρεπε να απευθύνεται - οι περισσότερο αδύναμοι, αυτοί που έχουν λιγότερες ευκαιρίες ανάδειξης, αυτοί που αντιμετωπίζουν σοβαρότερα προβλήματα.
Πρώτον, επειδή από τον αριθμό αυτό δεν προκύπτει ποιοι είναι οι ωφελούμενοι του κοινωνικού κράτους. Σε μία κατακερματισμένη κοινωνία, ωφελούμενοι είναι όχι οι περισσότερο αδύναμοι, αλλά κυρίως όσοι έχουν τις πολιτικές προσβάσεις, ώστε να εξασφαλίζουν κρατική στήριξη. Παράδειγμα: είναι αδύναμοι οι δημοσιογράφοι; Κι όμως, εξασφαλίζουν σύνταξη που πληρώνουν όλοι οι άλλοι. Αντιθέτως, ελεύθεροι επαγγελματίες, ακόμη και εάν έχουν ελάχιστο τζίρο, ακόμη κι έαν έχουν μεγάλες ζημίες, πρέπει να πληρώνουν τις ασφαλιστικές τους εισφορές με επαπειλούμενη τη φυλάκιση, εάν δεν τα καταφέρνουν. Και όλοι μαζί, από τους φόρους μας, πληρώνουμε ετήσια κρατική ενίσχυση 600.000.000 ευρώ προς τους συνταξιούχους της ΔΕΗ.
Δεύτερον, επειδή από τον αριθμό αυτό δεν προκύπτει πόσο στοιχίζει η διαχείριση του υποτιθέμενου κοινωνικού κράτους. Δηλαδή μισθοί, κτηριακές εγκαταστάσεις, ρεύμα, αναλώσιμα υλικά κ.λπ. Υπάρχουν εκτιμήσεις ότι πάνω από το 50% των ασφαλιστικών εισφορών καταλήγουν όχι σε αποθεματικό ή σε συντάξεις, αλλά σε λειτουργικές δαπάνες των αντίστοιχων ταμείων!
Επομένως, αύξηση των "κοινωνικών δαπανών" δεν συνεπάγεται, κατ' ανάγκην, και βελτίωση του κοινωνικού κράτους. Αντιστρόφως, μείωση ή εξορθολογισμός των δαπανών αυτών μπορεί να οδηγήσει και σε πολύ καλύτερες παροχές για τους ωφελουμένους.

2. Οι κοινωνικές παροχές δεν είναι υποχρεωτικό να παρέχονται από κρατικούς φορείς

Ένα απλό παράδειγμα: η κάλυψη της δαπάνης μιας εγχείρισης σε ιδιωτική κλινική είναι εξ ίσου "κοινωνική παροχή" με τη διενέργειά της σε κρατικό νοσοκομείο. Η παροχή κουπονιού προσχολικής αγωγής ομοίως, σε σχέση με τη φοίτηση σε κρατικό βρεφονηπιακό σταθμό. Με άλλα λόγια, μπορεί να συνυπάρχει η αγορά με τις κοινωνικές παροχές και η επιλογή του παρόχου των υπηρεσιών να γίνεται από τον ίδιο τον ωφελούμενο. Μεγάλο κράτος δεν σημαίνει αποτελεσματικό κράτος, σε πολλές περιπτώσεις η διασφάλιση της κοινωνικής παροχής από την πλευρά του κράτους μπορεί να γίνει είτε αποκλειστικά, είτε συμπληρωματικά διαμέσου της αγοράς. Κατά κανόνα, μάλιστα, η δυνατότητα επιλογής του παρόχου εκ μέρους του ωφελουμένου (άρα και κατεύθυνσης της κρατικής ενίσχυσης) οδηγεί σε ανταγωνισμό για την παροχή καλύτερων υπηρεσιών προς όφελος, εν τέλει, του δέκτη των υπηρεσιών του κοινωνικού κράτους.
Στο παραπάνω πλαίσιο, το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα μπορεί να υποκαταστήσει μια σειρά από κοινωνικές παροχές εις είδος με πολύ μικρότερο κόστος και μεγαλύτερη ωφέλεια για τους δικαιούχους.

3. Στην Ελλάδα δεν υπάρχει ενιαίο κοινωνικό κράτος, καθώς έχουμε κατακερματισμένη κοινωνία με βάση παλιούς (συντεχνίες) και πρόσφατους (προνομιούχες ομάδες) διαχωρισμούς 



Δεν είναι λογικό το ύψος της ασφαλιστικής παροχής/ της υγειονομικής κάλυψης/ της σύνταξης να εξαρτάται πολύ περισσότερο από το επάγγελμα κάποιου παρά από τις εισφορές που έχει δώσει. Δεν είναι ηθικό να λειτουργούν ταμεία με διαφορετικό επίπεδο διαχείρισης των αποθεματικών τους και, σε πολλές περιπτώσεις, με ενίσχυση από το σύνολο της κοινωνίας διαμέσου των φόρων υπέρ τρίτων, καθ' όσον μάλιστα δεν είναι στην επιλογή του ασφαλισμένου σε ποιο ταμείο θα ενταχθεί, αλλά αυτό είναι νομοθετικώς καθορισμένο. Ειδικά οι φόροι υπέρ τρίτων είναι εκδήλωση ευνοιοκρατίας του συστήματος προς κοινωνικές ομάδες (δημοσιογράφοι, δικηγόροι, μηχανικοί) που μάλλον δεν έχουν και τόσο μεγάλη ανάγκη κοινωνικής υποστήριξης.

4. Η κατάργηση των προκλητικών προνομίων ορισμένων συντεχνιών είναι προϋπόθεση για την κοινωνική συνοχή και την αξιοπιστία του κοινωνικού κράτους


There's no such thing as a free lunch.



Τίποτε δεν είναι δωρεάν, το κοινωνικό κράτος το πληρώνουμε όλοι με τους φόρους μας. Ακόμη κι όσοι έχουν χαμηλό εισόδημα, το πληρώνουν στους φόρους κατανάλωσης (κυρίως ΦΠΑ), ενδεχομένως και σε φόρους επί της ακίνητης περιουσίας. Με ποιο ηθικό έρεισμα μπορεί κανείς να ζητεί από ένα εργάτη να πληρώνει 23% πιο ακριβό ένα ρούχο που θα πάρει, για να μπορεί το κράτος να εξακολουθεί να επιδοτεί τον κοινωνικό τουρισμό κάποιων; Όταν κάποια προνόμια, προς όφελος κυρίως μεσαίων εισοδηματούχων, γίνουν γνωστά, η κοινωνική συνοχή θα απειληθεί.


5. Η αλληλεγγύη των γενεών έχει αντικατασταθεί από ανταγωνισμό των γενεών (βαμπίρ και κανίβαλλοι, κατά Μίμη Ανδρουλάκη)

Το συνταξιοδοτικό σύστημα στη σημερινή, διανεμητική του μορφή καταρρέει. Οι προηγούμενες γενιές έταξαν γι' αυτές συντάξεις, τις οποίες δεν μπορεί να χρηματοδοτήσει, ειδικά εν μέσω κρίσης, η παρούσα γενιά. Διανεμητικό σύστημα σημαίνει ότι δεν μπορεί να κάνει opt-out, έστω και προσωρινό, ένας επαγγελματίας που δεν μπορεί να συγκεντρώσει τις ασφαλιστικές του εισφορές - επειδή οι τελευταίες δεν αποταμιεύονται για τη δική του σύνταξη, αλλά είναι απαραίτητες για την καταβολή των τρεχουσών συντάξεων. Ένα τεράστιο μέρος του παραγόμενου πλούτου κατευθύνεται προς την καταβολή συντάξεων, τα δικαιώματα επί των οποίων δεν θεμελιώθηκαν ουσιαστικά σε εισφορές ούτε υπολογίσθηκαν (όπως έπρεπε κατά νόμο, από το 1992 κι εφ' εξής) με βάση κάποια αναλογιστική μελέτη, ώστε να διαφανεί η βιωσιμότητά τους, αλλά ορίσθηκαν αυθαίρετα από όσους επιθυμούσαν να διασφαλίσουν για τους ίδιους και τους προστατευομένους τους καλά γηρατειά. Άνθρωποι σε παραγωγική ηλικία, 45, 50, 55 ετών μπορούν να εξέρχονται της παραγωγικής διαδικασίας και να λαμβάνουν πλήρη σύνταξη - αντί να συμβάλλουν στις εισφορές, αρπάζουν τις παροχές.



Το σημερινό σύστημα δεν μπορεί να διορθωθεί, ούτε καν οι μεταρρυθμίσεις του 2010 που αναγνωρίζουν εν μέρει την πραγματικότητα είναι αρκετές. Χρειάζεται να ανατραπεί. Το κράτος να περιορίσει το ρόλο του στην παροχή σύνταξης με προνοιακό χαρακτήρα και η αναπλήρωση εισοδήματος, μετά τη συνταξιοδότηση, να αφεθεί σε ασφαλιστικά ταμεία που λειτουργούν με μεγαλύτερη ή μικρότερη εποπτεία. Η καθιέρωση της βασικής εθνικής σύνταξης με κατάργηση όλων των υποχρεωτικών ασφαλιστικών εισφορών είναι πλέον μονόδρομος.





Πέντε σκέψεις για το ρόλο του κράτους και το κράτος που θέλουμε

Επιχειρώντας να συμβάλω στο διάλογο που ξεκίνησε στο συνεδριακό forum της Δράσης με το κείμενο του Κωνσταντίνου Αλεξάκου, παραθέτω κάποιες σκόρπιες σκέψεις για το πώς θέλω να είναι το κράτος και τι ρόλο θα πρέπει να παίζει.


1. Διαφάνεια


Το κράτος πρέπει να είναι προσιτό στον πολίτη. Όχι μόνο οι παροχές του, αλλά και ολόκληρη η λειτουργία του (με τις απαραίτητες, φυσικά, εξαιρέσεις για λόγους δημόσιας ασφάλειας ή προσωπικών δεδομένων άλλων πολιτών) πρέπει να είναι προσιτή. Τα δημόσια έγγραφα πρέπει να διατίθενται δωρεάν, το σύνολο της νομοθεσίας επίσης. Οι αποφάσεις των οργάνων της διοικήσεως πρέπει να δημοσιεύονται. Η διαβούλευση για τους νόμους να είναι δημόσια, όπως και οι προσκλήσεις για τη στελέχωση του κρατικού μηχανισμού. Η διαφάνεια είναι sine qua non προϋπόθεση για τον πολιτικό και κοινωνικό έλεγχο των κρατικών λειτουργιών.

2. Το μέγεθος του κράτους δεν μετράει στην ποιότητα και την ποσότητα των παροχών, αλλά μόνο στις δαπάνες που προκαλεί και στα εμπόδια που θέτει

Μεγαλύτερο κράτος σημαίνει ακριβότερο κράτος, αλλά κατά κανόνα όχι αποτελεσματικότερο κράτος. Η διασφάλιση των παροχών του μπορεί να γίνει πολλές φορές από την αγορά (λ.χ. ανάθεση σε ιδιώτες της αποκομιδής απορριμμάτων, σύστημα κουπονιών εκπαίδευσης για την παιδεία) με καλύτερο αποτέλεσμα, μικρότερο κόστος και περισσότερο έλεγχο από τους δέκτες των υπηρεσιών, δηλαδή τους πολίτες. Κατά κανόνα, επίσης, ο αριθμός του προσωπικού είναι αντιστρόφως ανάλογος της τεχνολογίας που χρησιμοποιείται (βλ. ΙΚΑ). Επιπλέον, τίποτε δεν είναι δωρεάν. Τα πάντα χρηματοδοτούνται από τους φόρους, όχι μόνο των πλουσίων, αλλά και των φτωχών. Είναι ηθικό ένας φτωχός απόφοιτος λυκείου να επιδοτεί, μέσω των φόρων του, την πανεπιστημιακή εκπαίδευση του γόνου μιας πλούσιας οικογένειας; Κι όμως, η "δωρεάν" ανωτάτη παιδεία εκεί καταλήγει.

3. Ο κρατικός έλεγχος δεν ασκείται μόνο μέσω της κρατικής ιδιοκτησίας σε ένα τομέα της οικονομίας

Χρειάζεται να έχουμε κρατική τηλεφωνική εταιρεία, για να διασφαλίζουμε ότι όλοι έχουν πρόσβαση σε τηλεφωνικό δίκτυο; Αν είναι έτσι, πώς καταφέρνουμε να εξυπηρετούνται οι άγονες γραμμές, χωρίς να έχουμε κρατική ναυτιλία; Η διασφάλιση ότι θα μας αποζημιώνουν οχήματα σε περίπτωση αυτοκινητιστικού ατυχήματος γίνεται με την υποχρέωση όλων των ιδιοκτητών να τα ασφαλίζουν σε ιδιωτικές εταιρείες - πώς θα ήταν η ζωή μας αν όλοι ήμασταν ασφαλισμένοι στο (κρατικό) Επικουρικό Κεφάλαιο; 

4. Οι πολίτες δεν είναι νήπια

Δεν χρειάζεται για κάθε τι να υπάρχει κρατική πιστοποίηση. Φανταζόσαστε να έπρεπε κάθε σπίτι να έχει κρατική πιστοποίηση ότι είναι άνετο; Ή κάθε παπούτσι να είχε επιθεωρηθεί από το Υπουργείο Εμπορίου, για να βεβαιωθεί ότι διαρκεί για τρία χρόνια; Εάν υπάρχει λειτουργικό δικαστικό σύστημα, το οποίο λύνει διαφορές που ανακύπτουν, πολλές από τις προληπτικές επεμβάσεις του κράτους καθίστανται περιττές. Επίσης, οι ιδιωτικές πιστοποιήσεις είναι πολλές φορές πολύ καλύτερες από τις κρατικές. Και, φυσικά, δεν είναι ανάγκη να "επιβάλλεται" πολιτισμός στους πολίτες μέσω της υποχρεωτικής εισφοράς στην ΕΡΤ ούτε να "προστατεύονται" από τυχόν δημοσκοπήσεις που δημοσιεύονται κοντά στις ημέρες των εκλογών. Λίγη παραπάνω εμπιστοσύνη στους ίδιους τους πολίτες δεν θα έκανε κακό.

5. Το κράτος υπάρχει για τους πολίτες, όχι για τους πολιτικούς και τους υπαλλήλους του

Αλλά ποια εμπιστοσύνη να δειχθεί στους πολίτες και για ποιο λόγο, εάν σκοπός του κράτους δεν είναι η εξυπηρέτηση των πολιτών, αλλά το βόλεμα των υπαλλήλων; Όταν τα σχολεία υπάρχουν για τους καθηγητές (και επομένως δεν "νοείται" να ληφθεί ένα μέτρο, που θα μειώσει την ανάγκη για νέες προσλήψεις), όταν τα ασφαλιστικά ταμεία υπάρχουν για τους υπαλλήλους τους (που αντιστέκονται με κάθε τρόπο στη συνένωσή τους), πώς θα μπορούσαμε να περιμένουμε διόρθωση της κατάστασης και πραγματική δικαιολόγηση του ρόλου του κράτους; Όσο πιο μεγάλο είναι το κράτος, τόσο περισσότερο αυξάνεται η δυνατότητα της πελατειακής/ ρουσφετολογικής αξιοποίησής του από τους πολιτικούς και τόσο μεγαλύτερη είναι η πίεση που δέχεται η πολιτική τάξη από τη γραφειοκρατία για διασφάλιση του ρόλου της, ακόμη και εις βάρος της κοινωνίας.

Κοντολογίς, θέλουμε ένα κράτος που με το μικρότερο δυνατό μέγεθος παρέχει καλύτερες και πιο στοχευμένες υπηρεσίες και ασκεί το ρόλο του με καινοτόμες μορφές λειτουργίας. Σέβεται την προσωπικότητα των πολιτών του και λειτουργεί αποκλειστικά προς όφελός τους.

Πέμπτη, 16 Μαΐου 2013

Πούσαι, ρε Παπαδόπουλε! Ή κατά της των καθηγητών επιστρατεύσεως

Ας πούμε ότι μπορούσε να αποδειχθεί, με αδιάσειστα στοιχεία, ότι η χώρα ήταν καλύτερη κατά τη διάρκεια της δικτατορίας: ότι υπήρχαν περισσότερες δουλειές, οι πολίτες είχαν περισσότερα χρήματα και ζούσαν πιο άνετα, υπήρχε ησυχία, τάξις και ασφάλεια. Απλώς δεν είχαν το δικαίωμα να εκφράζονται ελεύθερα ή να διαβάζουν την εφημερίδα που τους άρεσε ή να συμμετέχουν στην επιλογή της κυβέρνησης. Σιγά τα πράγματα, δηλαδή. Αν τα πράγματα επρόκειτο να είναι καλύτερα με τη δικτατορία, θα έπρεπε να αναφωνήσουμε "Πούσαι, ρε Παπαδόπουλε!", να αποζητούμε αυτές τις χρυσές εποχές, σωστά;

Όποιος απαντήσει όχι, ελπίζω να μην ανήκει σε όσους επικροτούν την απόφαση της κυβέρνησης για την πολιτική επιστράτευση των καθηγητών μέσης εκπαίδευσης εν όψει των πανελλήνιων εξετάσεων. Η αναλογία στις δύο περιπτώσεις είναι τριπλή: ο σκοπός δεν αγιάζει πάντοτε τα μέσα, τα συνταγματικά δικαιώματα δεν μπορούν να καταλύονται με ευκολία και υπάρχει και στις δύο περιπτώσεις απολύτως σύννομη και σύμφωνη με το Σύνταγμα δυνατότητα για την επίτευξη του ίδιου αποτελέσματος.
Τι σημαίνει πολιτική επιστράτευση; Είναι όταν το κράτος υποχρεώνει κάποιον, χωρίς αυτός να έχει καμμία άλλη νομική υποχρέωση, να κάνει μια συγκεκριμένη εργασία. Δεν είναι κάτι τέτοιο σκλαβιά; Οπωσδήποτε είναι μορφή αναγκαστικής εργασίας, η οποία απαγορεύεται από το Σύνταγμα. Είναι δηλαδή ο θεσμός της πολιτικής επιστράτευσης αντισυνταγματικός; Όχι, όταν εφαρμόζεται σε εντελώς απρόβλεπτες και ακραίες περιπτώσεις, όπως επί παραδείγματι σε μια θεομηνία, όπου η αποτροπή κινδύνων κατά της ζωής ή της σωματικής ακεραιότητας ανθρώπων μπορεί να γίνει μόνον εάν όλοι κάνουν κάποια συγκεκριμένη εργασία (λ.χ. αδειάζουν νερό σε μια πλημμύρα ή βοηθούν στην κατάσβεση μιας πυρκαϊάς που είναι πλησίον κατοικημένης περιοχής, από την οποία δεν μπορεί να γίνει απομάκρυνση των κατοίκων). Και πάντως δεν καθιερώθηκε ως μέτρο κατά των απεργιών.
Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να γίνει ανεκτή από την Πολιτεία η απεργία σε περιόδους εξετάσεων; Ασφαλώς όχι! Αλλά υπάρχουν διαδικασίες που προβλέπονται στο δίκαιο ακριβώς για ν' αντιμετωπίζονται αυτά τα θέματα κανονικά. Σε αντίστοιχη απεργία των εργαζομένων στο μετρό είχε εκδοθεί δικαστική απόφαση, η οποία κήρυσσε την απεργία παράνομη και καταχρηστική - αυτό σήμαινε ότι η συμμετοχή στην απεργία ήταν παράνομη πράξη και θα έπρεπε να οδηγήσει σε απόλυση τον παράνομο απεργό. Αυτή ήταν και η ενδεικνυόμενη οδός στην περίπτωση των καθηγητών. Όμως η μέθοδος αυτή έχει και ένα στάδιο ανάληψης ευθύνης από την ίδια την κυβέρνηση: αναλαμβάνει την ευθύνη να εφαρμόσει το νόμο και να υπογράψει απολύσεις. Και για να αποποιηθούν την ευθύνη αυτή διατάσσουν την πολιτική επιστράτευση, νίπτοντας τας χείρας τους για τη συνέχεια, καθώς τη διερεύνηση της ποινικής ευθύνης όσων δεν πειθαρχήσουν θα αναλάβει η δικαιοσύνη, ακολουθεί την εύκολη λύση.
Αν όμως συνταχθούμε με την εύκολη λύση, εάν η πολιτική επιστράτευση είναι η απάντηση σε κάθε απεργία, τότε καταλήγουμε η νομιμότητα μιας απεργίας να μη κρίνεται από τα Δικαστήρια, όπως θα έπρεπε, αλλά από την κυβέρνηση. Είτε μιλάμε για απεργία στο δημόσιο τομέα, είτε για απεργία στον ιδιωτικό τομέα, παρέχεται στην κυβέρνηση μια τεράστια εξουσία, η οποία έχει υφαρπαχθεί από τα δικαστήρια. Εάν μας ενδιαφέρει να υπάρχει το δικαίωμα απεργίας και η καταχρηστική άσκησή του να ελέγχεται από ένα αμερόληπτο φορέα, τότε έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία να επικρίνουμε την πρόσφατη πολιτική επιστράτευση των εκπαιδευτικών. Αν, πάλι, είμαστε διατεθειμένοι να εκχωρήσουμε τις ατομικές μας ελευθερίες στην Πολιτεία, προκειμένου να έχουμε τάξη και ασφάλεια, ας αναφωνήσουμε κι εμείς: "Πούσαι, ρε Παπαδόπουλε!"